Παρασκευή, 24 Αυγούστου 2012

Δάνειες λέξεις

Δάνειες ονομάζονται οι λέξεις που
προέρχονται από ξένες γλώσσες

Οι σχέσεις των Ελλήνων με τους λαούς που πέρασαν από την περιοχή μας ή ε­γκα­τα­στά­­θη­καν σε αυτήν έχουν αφήσει τα ίχνη τους (και) στη γλώσσα μας. Πολλές λέξεις αυ­τών των λαών μπήκαν στην Ελληνική σε διάφορες εποχές· πολλές μπαίνουν α­κό­μη και σήμε­ρα.
● Αυτό είναι πολύ συνηθισμένο ανάμεσα στις γλώσσες. Στα αγγλικά, για πα­ρά­δειγ­μα, υ­πάρχουν πολλές λέξεις ελληνικής προέλευσης.

O γλωσσικός δανεισμός είναι αποτέλεσμα των πολιτικών, οικονομικών και πο­λι­τι­στι­κών σχέσεων ανάμεσα στους λαούς, γι’ αυτό υπήρξε, υπάρχει και θα υπάρχει πά­ντο­τε. Είναι μια φυσική διαδικασία που εμπλουτίζει και ανανεώνει τις γλώσσες, ακόμη και τις γλώσ­σες μεγάλων πολιτισμών όπως τα ελληνικά και τα λατινικά παλαιότερα ή τα γαλλικά και τα αγγλικά τα νεότερα χρόνια.

«Θα πάρω αυτήν! Τη χρειάζομαι!»

Οι ομιλητές μιας γλώσσας έρχονται σε επαφή με τους ομιλητές μιας άλλης και αρ­χί­ζουν να χρησιμοποιούν κάποιες λέξεις. Αυτό γίνεται είτε επειδή συμβιώνουν (είναι γεί­το­νες, κατακτημένοι ή κατακτητές) είτε επειδή τα ονόματα που θα δανειστούν δη­λώ­νουν ορι­σμένες έννοιες, π.χ. επιστημονικές και τεχνολογικές, που τους είναι ά­γνω­στες.

Ταυτόχρονα προσπαθούν να αποδώσουν αυτό που ακούνε σύμφωνα με ό,τι ισχύει στη δική τους γλώσσα, να το προσαρμόσουν δηλαδή στη φωνητική και στη μορ­φο­λο­γί­α της: ferry boat > φεριμπότ.

Βέβαια, ευτυχώς για όλους, ο γλωσσικός δανεισμός διαφέρει από
τον οικονομικό δανεισμό: Ο δανειολήπτης δε χρωστά τίποτα!

Πότε ήρθαν οι δάνειες λέξεις

Η προέλευση των δάνειων λέξεων έχει να κάνει με τη γεωγραφία της περιοχής μας αλ­λά και την ιστορία της. Με βάση την τελευταία, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις πε­ρι­ό­δους:

 Α 
Τα αρχαία χρόνια μπήκαν στη γλώσσα μας λέξεις προελληνικές αλλά και λέξεις από τους γειτονικούς λαούς: ιλλυρικές, ανατολίτικες, εβραϊκές, αραμαϊκές και λατινικές.

Προελληνικές λέξεις. Τα ελληνικά φύλα τις δανείστηκαν από τους λαούς που βρή­καν στον ελλαδικό χώρο, όταν κατέβηκαν από τον Βορρά για να εγκατασταθούν.
Παραδείγματα: θάλασσα, Αθήνα, Κύθηρα.

Ιλλυρικές λέξεις. Φανερώνουν κυρίως τοπωνύμια (Βέροια, Ιθάκη, Κέρκυρα).

Ανατολίτικες λέξεις. Οι αρχαίοι Έλληνες τις πήραν από τους λαούς της Ανατολής, ό­­ταν ήρθαν μαζί τους σε πνευματική και εμπορική επαφή. Πρόκειται για λέξεις περ­σι­κές (παράδεισος), φοινικικές (τα περισσότερα γράμματα του αλφαβήτου), ση­μι­τι­κές (περιστέ­ρι), αιγυπτιακές (φαραώ) κ.ά.

Εβραϊκές και αραμαϊκές λέξεις. Πέρασαν στην ελληνική γλώσσα μέσω των Ευ­αγ­γε­­λί­ων και του χριστιανισμού.
Παραδείγματα: αμήν, Γολγοθάς, Ιωάννης, Μαρία, Μιχάλης, Πάσχα, Σάββατο.

Λατινικές λέξεις. Είναι οι περισσότερες λέξεις αυτής της περιόδου, επειδή η περιοχή μας υπήρξε τμήμα της Ρω­μαϊ­κής Αυτοκρατορίας που είχε επίσημη γλώσσα τα λα­τι­νι­κά, αλλά και διότι τα λατινικά υπήρξαν η επίσημη γλώσσα και της Ανατολικής Ρω­μαϊ­κής Αυ­τοκρατορίας (της Βυζαντινής) κατά τους πρώτους αιώνες της ζωής της.
Παραδείγματα: μαρούλι, σπίτι, κάστρο, βάρκα.

 Β 
Τα ρωμαϊκά και τα βυζαντινά χρόνια, αλλά και κατά την περίοδο της ξένης κυ­ρι­αρ­χί­ας, μπήκαν στη γλώσσα μας λέξεις κυρίως σλαβικές, βλάχικες και αρβανίτικες, ι­τα­λι­κές και τουρκικές, αραβικές και περσικές.

Σλαβικές λέξεις. Είναι ελάχιστες και αφορούν την καθημερινή αγροτική ζωή (κο­τέ­τσι) ή τοπωνύμια (Αράχοβα, Γρεβενά).

Βλάχικες και αρβανίτικες λέξεις. Είναι πολύ λίγες: μπουμπούκι, Λιόσια, Μενίδι, φλο­­γέ­ρα.

Ιταλικές και βενετικές λέξεις. Είναι πάρα πολλές. Η επικοινωνία με τους Ιταλούς και οι επιρροές από τη γλώσσα τους άρχισε με τις σταυροφορίες και συνεχίστηκε κυ­ρί­ως στις βενετοκρατούμενες περιοχές.
Παραδείγματα: μπακαλιάρος, βίδα, φουρτούνα, βιολί.

Τουρκικές λέξεις. Στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής, όπως είναι φυσικό, η ε­πιρ­ρο­ή της τούρκικης γλώσσας υπήρξε μεγάλη, ενώ με τη σύσταση του ελληνικού κρά­τους πε­ριορίστηκε σημαντικά.
Παραδείγματα: γιασεμί, κεφτές, παπούτσι, τζάμι.

Αραβικές και περσικές λέξεις. Είναι λίγες και πέρασαν στα ελληνικά κυρίως από τα τουρκικά (καφές, μαγαζί, μελιτζάνα).

 Γ 
Τους τελευταίους δύο αιώνες (από το 1800 περίπου και μετά) εισήλθαν στη γλώσσα μας κυ­ρί­ως γαλλικές και αγγλικές λέξεις.

Γαλλικές λέξεις. Αποτελούν την πλειοψηφία. Συνήθως είναι λέξεις υλικού, τεχνικού ή ανώτερου πολιτισμού (μαγιονέζα, μπλούζα).

Αγγλικές λέξεις. Στην αρχή πέρασαν στα ελληνικά μέσω των γαλλικών αλλά η ε­πιρ­ρο­­ή τους μεγάλωσε όταν η αγγλική αναδείχτηκε παγκόσμια γλώσσα (κέικ, βό­λεϊ, χιού­μορ).

Λέξεις από άλλες γλώσσες. Ήρθαν στα ελληνικά από άλλες γλώσσες με έμμεσο τρό­­πο. Προέρχονται από τη Γερμανία (τσίγκος), την Ισπανία (σερενάτα), την Ινδία (βεγ­γα­λι­­κό), την Κίνα (τσάι), τη Μαλαισία (ουραγκοτάγκος), την Αφρική (μπανάνα), το Μεξικό (κακάο), την Καραϊβική (κανίβαλος), την Αυστραλία (καγκουρό) κ.ο.κ.


Η προσαρμογή των δάνειων λέξεων

Οι δάνειες λέξεις στο πέρασμα των αιώνων εξελληνίστηκαν, κανονίστηκαν φωνητικά και μορφολογικά με τις ντόπιες και τελικά αφομοιώθηκαν και δεν ξεχωρίζουν από πα­λαι­ό­τε­­ρες. Όλα αυτά σημαίνουν ότι:

● Πήραν την εξωτερική ελληνική μορφή και κλίση: «μπαγιατεύω» όπως μαζεύω, «πα­­σάς» όπως αλευράς.

● Σχημάτισαν παράγωγα και σύνθετα: σκάλα > σκαλί, σκαλάκι, σκαλώνω, σκα­λω­σιά, σκα­λοπάτι, κεφαλόσκαλο.

● Χρησιμοποιήθηκαν σε μεταφορές, παροιμίες και άλλες φράσεις: φούρνος > κά­ποιος φούρ­νος γκρεμίστηκε, βίδα > του λασκάρισε η βίδα.

● Πολύ συχνά πλούτισαν τη γλώσσα: τουφέκι > τουφεκάκι, τουφεκιά, τουφεκίζω, λια­νο­­τού­φε­κο.

Πολλές λέξεις, ωστόσο, εντάχθηκαν σχετικά πρόσφατα στη γλώσσα μας και δεν έ­χουν προλάβει να αφομοιωθούν. Δεν έχουν «τριφτεί» αρκετά στο στόμα του λαού και αποτε­λούν ακόμη ξένο σώμα. Έτσι, δε συμμετέχουν εύκολα στην παραγωγή και τη σύνθεση και όταν τις χρησιμοποιούμε ξεχωρίζουν από τις πιο παλιές ως δι­α­φο­ρε­τι­κές: κουάκερ, πουρμπουάρ, πριμ, φεριμπότ, χιούμορ.

ΠΗΓΕΣ: Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής (ΑΠΘ-Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών-Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, 1941 και 1993), www.komvos.edu.gr, www.greek-language.gr, abnet.agrino.org | ΕΙΚΟΝΑ: www.buzzfeed.com

1ο-7ο ΜΕΡΟΣ: Μερικά εισαγωγικά κειμενάκια προέρχονται από άρθρο του Σωφρόνη Χατζησαββίδη. Το λεξιλόγιο έχει αποδελτιωθεί από το Μεί­ζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη και την εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα. Δεν περιλαμβάνονται λέξεις με α­βέ­βαι­η προέλευση.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΗ:
1ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα λατινικά
2ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα βενετικά
3ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα ιταλικά
4ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα τουρκικά
5ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα γαλλικά
6ο μέρος: Δάνειες λέξεις από τα αγγλικά
7ο μέρος: Δάνειες λέξεις από άλλες γλώσσες

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: λεξιλόγιο


2 σχόλια:

maranda είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες!
Λοιπόν, αφού οι δάνειες λέξεις είναι δωρεάν, θα πάρω έναν μπακλαβά κι έναν καφέ...Στην υγειά σας!:))

δάσκαλος98 είπε...

Χε χε! Αυτή είναι μια ...πληρωμένη απάντηση! :))

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλώ μη γράφετε με greeklish ή κεφαλαία (σημαίνει ότι φωνάζετε), γιατί τα σχόλια θα διαγράφονται. Πριν τη δημοσίευση ελέγξτε για τυχόν λάθη απροσεξίας, πατώντας στο κουμπί «Προεπισκόπηση». Περισσότερα εδώ.